Relacja dziecka z jedzeniem nie powstaje w izolacji – jej kształt determinowany jest przez wiele czynników, w tym klimat emocjonalny panujący w rodzinie. Wśród tych czynników szczególne miejsce zajmuje kondycja psychiczna rodziców. Jednym z najczęściej badanych i zarazem najbardziej znaczących zaburzeń w tym kontekście jest depresja. Depresję definiuje się jako zaburzenie nastroju charakteryzujące się obniżonym samopoczuciem, utratą energii i zainteresowań, a także trudnościami w codziennym funkcjonowaniu – zarówno psychicznym, jak i fizycznym (World Health Organization, 1992). Wpływ depresji nie ogranicza się jednak do ogólnego nastroju – przekłada się on także na konkretne zachowania rodziców, w tym styl karmienia dziecka. Przegląd systematyczny Lindsay i współpracownicy (2017) wskazuje, że matki z nasilonymi objawami depresyjnymi częściej stosują nieadekwatne style karmienia. Do takich nieadekwatnych wzorców należą między innymi styl niezaangażowany, w którym rodzic nie wykazuje ani ciepła oraz troski, ani zasad – często, by zminimalizować napięcie emocjonalne, godzi się na ograniczone żywieniowe preferencje dziecka. Podobnie styl pobłażliwy, gdzie rodzic okazuje ciepło, niekiedy przesadną troskę, i pozwala dziecku jeść wyłącznie wybrane przez nie produkty, ale bez odpowiednich zasad i rytmu. Style te w konsekwencji nie odpowiadają właściwie na sygnały głodu i sytości dziecka.
Naukowcy ci zaobserwowali również wyraźne związki między depresją a praktykami takimi jak instrumentalne karmienie (np. nagradzanie jedzeniem) i brak struktury podczas posiłków rodzinnych, te natomiast mogą negatywnie wpływać na kształtowanie zdrowych nawyków żywieniowych dziecka i jego przyszłe relację z jedzeniem.
Również wyniki badań McCurdy i in. (2023) pokazują, że depresja matki może pośrednio wpływać na niewłaściwe style karmienia dziecka. Sugerują, że może to być spowodowane zaburzeniami codziennych rytuałów rodzinnych, skróceniem snu, mniejszą liczbą wspólnych posiłków i większym czasem spędzanym przez matkę, na przykład przy telefonie komórkowym. Wszystko to zaburza rytm jedzenia dziecka – posiłki stają się przypadkowe, reakcje matki chaotyczne, a dziecko uczy się unikać dyskomfortu, wybierając tylko bezpieczne, przewidywalne pokarmy. W efekcie problematyczne stają się nie tylko same posiłki, ale i relacja z aktem jedzenia jako taka.
Badacze podkreślają, że depresja, lęk czy inne zaburzenia emocjonalne opiekunów mogą znacząco wpłynąć na występowanie wybiórczości pokarmowej u dzieci, czyli częstego odmawianie próbowania nowych produktów oraz ograniczoną akceptację wielu pokarmów, zwłaszcza warzyw. W badaniach prowadzonych na dużych próbach wykazano, że zarówno depresja prenatalna, jak i depresja i lęk matki występujące w pierwszych latach życia dziecka, mają związek z ograniczoną otwartością dziecka na nowe pokarmy oraz z większą wybiórczością. Tak więc objawy depresji i lęku u matek są istotnym predyktorem problemów żywieniowych u dzieci. Co więcej, także objawy depresyjne ojców – choć niekoniecznie ich lęk – mogą wpływać na rozwój trudności jedzeniowych u dziecka (de Barse i in., 2016).
Z kolei badania Cimino i in. (2014) wykazały, że dzieci matek cierpiących na depresję i lęk przejawiają więcej problemów emocjonalnych, które narastają z wiekiem. Są bardziej wycofane, smutne lub niespokojne, a także mają większą trudność z regulacją emocji. Tutaj autorzy również zwracają uwagę na istotny wpływ stanu psychicznego ojców – ich nadwrażliwość interpersonalna, depresyjność i tendencje lękowe były istotnie związane z objawami psychospołecznymi dzieci, w tym także z problemami przy jedzeniu.
A czy depresja może wpłynąć na rozwój fizyczny dziecka? Ciekawe dane prezentują wyniki amerykańskiego badania Upstate KIDS (Park i in., 2017). Wskazują, że depresja matki może wpływać również na rozwój fizyczny dziecka. Efekt ten różnicuje się w zależności od płci dziecka. U chłopców depresja prenatalna wiązała się z niższym wzrostem i masą ciała, natomiast u dziewczynek depresja poporodowa była powiązana z wyższym wskaźnikiem masy ciała (BMI). Sugeruje to, że depresja matki może wpływać nie tylko na zachowania żywieniowe, ale także na antropometryczne skutki fizyczne (czyli te związane z masą ciała, wzrostem i innymi parametrami rozwoju fizycznego). W takim wypadku nieprawidłowy lub zachwiany rozwój dziecka także może generować napięcie u rodziców i pogłębiać depresję i lęk, co potencjalnie może przełożyć się na zachowania rodzica względem sposobu żywienia dziecka.
Warto także przytoczyć częściowo odwrotne wnioski z badania Coulthard i Harris (2003), które pokazało, że same objawy depresji i lęku u matki niekoniecznie mogą wywołać wybiórczość u niemowlęcia, ale mogą przyczyniać się do jej utrzymywania jeżeli nawet pierwotne przyczyny były inne. Matki dzieci, które w wieku 11 miesięcy nadal odmawiały przyjmowania stałych pokarmów, miały wyższy poziom depresji i lęku niż matki dzieci, u których problem ustąpił. Oznacza to, że niektóre matki mogą – reagując napięciem i niepokojem na problemy z karmieniem – nieświadomie pogłębiać te stany – wpadając niejako w błędne koło.
Suma tych wyników pokazuje, że wybiórczość pokarmowa dziecka to często nie tylko problem żywieniowy, ale również emocjonalny i relacyjny. Dziecko może odrzucać nie tyle sam pokarm, co unikać napięcia i nieprzewidywalności emocjonalnej, jaka towarzyszy karmieniu.
Nasuwają się więc – opierając się na powyższej treści – pewne konkluzje do przemyślenia. Warto zauważyć, że przywołane badania różnią się pod względem siły dowodów, ale razem tworzą spójny obraz: stan psychiczny rodziców ma istotny wpływ na sposób, w jaki dziecko uczy się jeść i buduje swoją relację z jedzeniem. A więc chcąc zminimalizować możliwość wystąpienia zaburzeń jedzenia u dzieci, skuteczną interwencją powinniśmy objąć nie tylko dziecko, ale także całą rodzinę – szczególnie jeśli objawy psychiczne (np. depresji czy lęku) pojawiały się przed urodzeniem dziecka lub nadal się pojawiają. Włączenie wsparcia psychologicznego na jak najwcześniejszym etapie dla opiekunów może być kluczowym elementem terapii dziecka. Warto tu podkreślić potrzebę wsparcia rodziny, a nie tylko matki. To ważne, bo bez tego praca nad zmianą zachowań jedzeniowych dziecka może być nie w pełni skuteczna lub wręcz znikoma.
Masz pytania? Skontaktuj się z nami.
📞 Zadzwoń teraz – 606 703 859Bibliografia
de Barse, L. M., Cardona Cano, S., Jansen, P. W., Jaddoe, V. V. W., Verhulst, F. C., Franco, O. H., Tiemeier, H. i Tharner, A. (2016). Are parents’ anxiety and depression related to child fussy eating? Archives of Disease in Childhood, 101(6), 533-538. https://doi.org/10.1136/archdischild-2015-309101
Cimino, S., Cerniglia, L. i Paciello, M. (2015). Mothers with depression, anxiety or eating disorders: outcomes on their children and the role of paternal psychological profiles. Child psychiatry and human development, 46(2), 228-236. https://doi.org/10.1007/s10578-014-0462-6
Coulthard, H. i Harris, G. (2003). Early food refusal: The role of maternal mood. Journal of Reproductive and Infant Psychology, 21(4), 335-345. https://doi.org/10.1080/02646830310001622097
Lindsay, A.C., Mesa, T., Greaney, M.L., Wallington, S.F., Wright, J.A. (2017). Associations Between Maternal Depressive Symptoms and Nonresponsive Feeding Styles and Practices in Mothers of Young Children: A Systematic Review. JMIR Public Health and Surveillance, 3.
https://10.2196/publichealth.6492
McCurdy, K., Metallinos-Katsaras, E., Gorman, K. S. (2023). Pathways between maternal depression, the family environment, and child BMI z scores. BMC Public Health, 23, 234. https://doi.org/10.1186/s12889-023-15010-5
Park, H., Sundaram, R., Gilman, S. E., Bell, G., Louis, G. M. B., Yeung, E. H. (2018). Timing of Maternal Depression and Sex-Specific Child Growth, the Upstate KIDS Study. Obesity (Silver Spring, Md.), 26(1), 160-166. https://doi.org/10.1002/oby.22039World Health Organization. (1992). The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical descriptions and diagnostic guidelines. Geneva: World Health Organization.
