R jest trudną artykulacyjnie głoską. Najczęściej pojawia się ona jako ostatnia w rozwoju artykulacji. Dlatego zauważone zniekształcenia tej głoski należy szybko skonsultować z logopedą, aby dziecko nie utrwaliło nieprawidłowego nawyku, który później bardzo trudno będzie skorygować.

Możliwe formy rotacyzmu właściwego:

1.      r. uwularny = języczkowy (tzw. r francuskie) – zamiast języka wibruje języczek, będący zakończeniem podniebienia miękkiego.

2.      r. boczny = lateralny – strumień powietrza przechodzi między boczną krawędzią języka a górnymi dziąsłami.

3.      r. wargowy = labialny – wibracja z czubka języka zostaje przeniesiona na obie wargi (często mówi się, że jest to rotacyzm tzw. furmański)

4.      r. gardłowy = faryngealny – wibracja powstaje pomiędzy nasadą języka a tylną ścianą gardła.

5.      artykulacja miedzyzębowa – drga czubek języka wsunięty między górne i dolne zęby.

6.      r. podniebny – tylna część języka zbliża się do podniebienia miękkiego, wibruje podniebienie miękkie. Powstały dźwięk przypomina głoskę [y]

7.      artykulacja policzkowa – strumień powietrza kierowany jest w bok, w wyniku czego drga jeden lub obydwa policzki.

Należy też pamiętać, że dziecko ma prawo zamieniać r na l lub j. Jest to etap rozwojowy. Dopiero około 5 r. ż. pojawia się głoska r we właściwym brzmieniu. U jednych dzieci następuje to przed 5 r.  ż., u innych przed 6 r. ż.

Ponieważ głoska r artykułowana jest za pomocą czubka języka (apel), dlatego przyczyną rotacyzmu jest najczęściej zbyt mała sprawność ruchowa czubka języka. Duże znaczenie ma też budowa języka. Prawidłowa realizacja głoski r może być utrudniana lub wręcz niemożliwa, gdy:

- język jest zbyt duży i gruby

- napięcie mięśniowe języka jest wzmożone lub obniżone

- wędzidełko podjęzykowe jest zbyt krótkie

Dodatkowo obniżony poziom słuchu, opóźniony rozwój motoryczny, niepełnosprawność intelektualna, nieprawidłowe wzory wymowy w otoczeniu tez mogą być przyczyną wadliwej wymowy głoski r.

Aby pomóc dziecku prawidłowo realizować głoskę r, należy wprowadzić do codziennego harmonogramu zestaw ćwiczeń aparatu  artykulacyjnego, mający na celu usprawnienie czubka języka (apexu).

Anna Gutowska – Zagawa – logopeda, pedagog specjalny

• Szeregu syczącego: s, z, c, dz;
• Szeregu ciszącego: ś, ź, ć, dź;
• Szeregu szumiącego: sz, ż (rz), cz, dż.

Najczęściej występującym rodzajem seplenienia jest międzyzębowe. Polega ono na wsuwaniu języka pomiędzy zęby górne i dolne podczas artykulacji głosek s, z, c, dz, ś, ź, ć, dź, sz, ż (rz), cz, dż, a czasem także t, d, n, l. pojawia się ono zwykle po 3. roku życia, kiedy dziecko zaczyna wymawiać głoski s, z, c, dz. Często wada ta jest bagatelizowana i zbywana stwierdzeniem, że dziecko z tego wyrośnie. Otóż niestety prawda wygląda tak, że najprawdopodobniej nie wyrośnie. Dorastając może oczywiście nieco skorygować ułożenie języka, jednakże seplenienie międzyzębowe jest wadą trudną do usunięcia ze względu na wyrobiony u dziecka nawyk wkładania języka między zęby. A im później rozpocznie się pracę z dzieckiem, tym trudniej będzie wypracować prawidłową realizację, gdyż ten nawyk będzie u dziecka jeszcze bardziej utrwalony.

Chcę nadmienić, że oprócz nieestetycznej wymowy i wyglądu twarzy podczas mówienia, niekorygowane seplenienie międzyzębowe (inaczej interdentalne) niesie ze sobą również inne konsekwencje. Oto niektóre z nich:

• Nawykowe oddychanie torem ustnym, a więc otwartą buzią, co w konsekwencji może powodować częste stany zapalne gardła;
• „Gapciowaty” wyraz twarzy – załzawione oczy, nieruchome policzki, twarz bez wyrazu (tzw. twarz adenoidalna);
• Skrócenie i dużo mniejsza ruchliwość górnej wargi;
• Wady zgryzu – napierający na zęby język lub ciągle oddychanie przez usta może powodować mniej lub bardziej znaczące wychylanie się zębów przednich na zewnątrz jamy ustnej.

Ważne jest także, aby znaleźć przyczynę, dla której dziecko wkłada język między zęby. Często jest to nieprawidłowo wyrobiony nawyk. Jednak równie często przyczyną może być przerośnięty trzeci migdał. Częsty katar, a więc ciągle „zatkany” nos, także może być przyczyną międzyzębowej realizacji głosek. Tak często dzieje się u dzieci z różnorakimi alergiami. Inną, choć rzadziej spotykaną przyczyną, może być wada zgryzu, sprawiająca, że zęby nie domykają się na tyle dokładnie, aby utrzymać język wewnątrz jamy ustnej, a tym samym sprzyjają wkładaniu go między zęby.

Jedno jest pewne – jeżeli zauważyliście u swojego dziecka język między zębami przy artykulacji głosek s, z, c, dz, ś, ź, ć, dź, sz, ż (rz), cz, dż  lub t, d, n, l, skontaktujcie się z logopedą. Być może specjalista rozwieje Wasze wątpliwości i powie, że nie ma się czym przejmować. Jednak pamiętajcie, że im wcześniej seplenienie międzyzębowe zostanie u dziecka wykryte, tym większe są szanse na pozbycie się tej wady raz na zawsze.

Anna Gutowska – Zagawa – logopeda, pedagog specjalny

Początek rozwoju mowy to oczywiście krzyk. Jest to pierwszy komunikat, którym dziecko potrafi zasygnalizować swoje potrzeby, takie jak głód, ból, niewygodę czy choćby mokrą pieluchę.

Następnie pojawia się głużenie, około 2-3 miesiąca życia. Głużenie jest odruchem bezwarunkowym. Głużą wszystkie dzieci, nawet niesłyszące. Początkowo są to niewyraźne dźwięki, potem można wyodrębnić samogłoski, spółgłoski, a nawet grupy spółgłoskowe.

Po 6 miesiącu życia u dziecka obserwujemy gaworzenie. Mamy tu do czynienia z zamierzonym, świadomym powtarzaniem dźwięków. Dziecko naśladuje teraz dźwięki, które wcześniej wydawało w sposób przypadkowy wskutek różnych ruchów swojego aparatu artykulacyjnego oraz dźwięki usłyszane z otoczenia. Brak gaworzenia może być sygnałem, że dziecko nie słyszy.

Około pierwszego roku życia pojawia się tzw. okres wyrazu. Dziecko zaczyna się posługiwać pojedynczymi wyrazami, często złożonymi z dwóch jednakowych sylab lub jednosylabowych. Z czasem te wyrazy są coraz trudniejsze w realizacji i bardziej skomplikowane. Około 18 miesiąca życia dziecko powinno posługiwać się około 60 wyrazami-sygnałami, które jednak często nie brzmią jeszcze tak, jak w wymowie dorosłych, gdyż dziecko upraszcza je do swoich możliwości.  W tym czasie dziecko powinno potrafić realizować następujące dźwięki:

• Wszystkie samogłoski (bez samogłosek nosowych ą, ę)
• Spółgłoski p b m t d n ń ś k
• Głoskę j
• Grupy spółgłoskowe są często upraszczane do jednej spółgłoski.

Około drugiego roku życia dziecko wchodzi w tzw. okres zdania. Zaczyna się posługiwać zdaniem początkowo dwuwyrazowym, później bardziej skomplikowanym, jednakże na razie pojedynczym. Potrafi poprowadzić rozmowę o zupełnie normalnym charakterze. W tym czasie (2-3 rok życia) dziecko powinno realizować następujące dźwięki:

• Wszystkie samogłoski, także nosowe ą, ę
• Spółgłoski wargowe p b m
• Spółgłoski wargowo-zębowe f w
• Spółgłoski środkowo-językowe ś ź ć dź
• Spółgłoski k g h (ch)
• t d n l ł j

W okresie 3-7 roku życia następuje tzw. okres swoistej mowy dziecięcej. U dziecka następuje rozwój budowy zdań oraz całych wypowiedzi. Około 7 roku życia zostaje ukończony proces rozwoju mowy. W tym czasie zostaje także ukończony rozwój artykulacji:

• około 3 roku życia pojawiają się głoski s z c dz
• po 4 roku życia głoski sz ż (rz) cz dż
• pod koniec 4 roku życia głoska r

Należy pamiętać jednak, że każde dziecko rozwija się w swoim tempie, więc okresy pojawiania się głosek czy konstrukcji mogą się u poszczególnych dzieci różnić o kilka, a nawet kilkanaście tygodni. Nie należy jednak lekceważyć zauważonych objawów. Konsultacja logopedyczna na pewno nie zaszkodzi dziecku, a może pomóc zniwelować problem zaraz po jego pojawieniu się.

I prośba ode mnie – nie dajcie sobie wmówić, że chłopcy zaczynają mówić później! Zaczynają mówić dokładnie wtedy kiedy dziewczynki, a lekceważenie problemu może doprowadzić do trudności komunikacyjnych w późniejszym okresie. Im wcześniej zauważymy problem, tym szybciej będzie można zacząć go usuwać. I tym większe są szanse na jego całkowite usunięcie.

Anna Gutowska – Zagawa – logopeda, pedagog specjalny

Z tamtego wieczoru i wszystkich kolejnych,  pamiętam także powrót do domu i rzeczywistość, kiedy nie chciałam opuszczać budynku teatru, by nie zostawić za sobą tej magicznej atmosfery…

Teatr to jak świat równoległy. Dzieją się w nim i rzeczy, które znamy i które są nam obce, uczucia, których doświadczyliśmy i których nasz świat nam oszczędził lub poskąpił. Jeśli wejdziemy do świata teatru możemy przeżyć to co trudne i to co piękne w ciągu zaledwie chwili.

Tak dzieje się nie tylko z dorosłymi, ale także, a może przede wszystkim z dziećmi. Teatr w życiu dziecka, jeśli jest ono czynnym jego uczestnikiem, ale także i  widzem, odgrywa ogromną rolę. Uczy co dobre i co złe. Pokazuje jak pracować z innymi, jak poruszać się w grupie. Dzięki odgrywaniu różnych postaci i ról oswaja z emocjami. I to nie tylko z tymi odgrywanymi, ale także, a może przede wszystkim, z własnymi, z tremą, strachem, ale i podekscytowaniem. Uczy przełamywać własne słabości, doskonali wymowę, prawidłowy oddech, koordynację ruchową…

Ale przede wszystkim teatr uczy marzyć. Uczy kreatywności. Budzi, uśpione często wodze fantazji. Sięga do podświadomości, do nieskrępowanej nakazami i zakazami czystej radości tworzenia. Wiele dramowych technik jak improwizacja lub galeria pomaga wyjaśnić i oswoić trudne emocje. Uczy empatii. Pomaga odnaleźć i zrozumieć własne dobre i złe strony, pomaga oswoić samego siebie.

Ostatnio mój grzeczny 4,5 letni synek zamienił się w istnego diabełka. Rozkapryszony, rozkrzyczany… pomyślałam „to nie jest mój syn”. Wraz z mężem zaczęliśmy zastanawiać się co takiego wydarzyło się, że w tak krótkim czasie chłopak przeszedł istną metamorfozę. Może pobyt u babci – w końcu dziadkowie są od „rozpuszczania”, …ale żeby doprowadzić aż do takiego stanu krnąbrności, że nie reaguje kompletnie na polecenia moje i męża. Nawet wspólna zabawa stała się irytująca, on robił swoje, kompletnie nie zwracając uwagi na sugestie, żeby może zrobił coś w inny sposób. My swoje, on swoje. Dziecko mówiło do nas coraz głośniej, wręcz krzyczało.
Niemal anegdotycznie zaczął przekręcać całe zdania. My mówimy: „mleko już gotowe”, a on pyta: „co? idziemy na rower?”.
Kiedy stał odwrócony przestał zwracać głowę w stronę źródła dochodzącego dźwięku. To był sygnał, który jeszcze bardziej nas zaniepokoił. Zaczęliśmy się domyślać, że dzieje się coś złego z jego słuchem. Wykonaliśmy prosty test, czyli mówiliśmy do niego proste, znane wyrazy typu: kotek, piesek, lampa, tak, żeby nie widział naszej buzi. Mówiliśmy szeptem, potem nieco głośniej. Stawało się powoli jasne, że nasz syn na poważny problem ze słuchem. Wizyta u pediatry, a potem u laryngologa zaowocowała diagnozą: płyn w uszach, który powoduje w tym przypadku znaczny niedosłuch.
Procedura leczenia jeszcze trochę potrwa. Ale już widzimy, że odkąd zaczęliśmy mówić bezpośrednio do uch naszego syna, wyraźnie i dosyć głośno wrócił nasz uśmiechnięty aniołek.
Wnioski jakie wyciągnęliśmy z tej lekcji jako rodzice to: dokładniej i dogłębniej przyglądać się przyczynom, a nie tylko skutkom. Nasz przypadek nie jest oczywiście regułą i jedynym wytłumaczeniem zmiany zachowania dziecka, może być jednak wskazówką dla rodziców, by i tu szukać przyczyny.

Eksperci szacują, że zaburzenia mowy pojawiają się u ok. 70-80 proc. małych dzieci. W niesprzyjających warunkach naturalna dla nich niepłynność może się przerodzić w tzw. jąkanie pierwotne, wczesnodziecięce, a to z kolei ok. ósmego roku życia – w jąkanie wtórne, które – nie leczone – towarzyszy aż do śmierci. Jeśli jednak rodzice odpowiednio wcześnie zareagują i podejmą zalecone przez specjalistów działania, problemu można uniknąć.

„Między drugim a trzecim rokiem życia u dziecka mogą wystąpić nieprawidłowości z płynnością mowy. Rodzice powinni w takiej sytuacji pójść z dzieckiem do logopedy, ponieważ nie wiadomo, co może być ich przyczyną” – mówiła podczas środowej konferencji dr Iwona Michalak-Widera wykładająca m.in. na podyplomowych studiach logopedii przy Uniwersytecie Śląskim w Katowicach.

Objawami jąkania wczesnodziecięcego mogą być m.in.: wielokrotne powtarzanie przez dziecko tych samych dźwięków lub sylab (rzadziej całych wyrazów), napięcie mięśni aparatu mowy, zaburzenia oddechu, logofobia (lęk przed mówieniem) oraz świadomość posiadanej dysfunkcji.

Jeśli rodzice zauważą u dziecka problemy z płynnym mówieniem, powinni zareagować spokojnie. Według dr Katarzyny Węsierskiej z Wydziału Filologicznego UŚ, powinni starać się, aby komunikowanie było dla dziecka przyjemnym doświadczeniem i być dla niego wzorem mówcy. „Żeby dziecko mogło dobrze rozwijać mowę, rodzice muszą zapewnić mu poczucie bezpieczeństwa i wzmacniać jego wiarę w siebie” – tłumaczyła.

Podczas konferencji zaprezentowano echokorektor – urządzenie wykorzystywane w terapii osób jąkających się. Jego działanie polega na wypowiadaniu do mikrofonu różnych zwrotów, które osoba poddawana terapii słyszy w słuchawkach opóźnione o 0,1 – 0,3 sek. Metoda pozwala na mówienie w sposób zsynchronizowany z własnym echem, dzięki czemu zanikają niepłynności artykulacji.

Funkcję echokorektora może m.in. pełnić telefon komórkowy – po zainstalowaniu odpowiedniej aplikacji. Nie jest jednak jeszcze możliwe używanie jej podczas rozmów telefonicznych, które sprawiają osobom jąkającym się duże trudności.

Jąkanie to zaburzenie płynności mowy, na który wpływ mają czynniki genetyczne – dziedziczy się prawdopodobnie niepełnowartościowy system nerwowy – oraz niesprzyjające warunki otoczenia wychowującego dziecko, m.in. zaniedbywanie komunikacji na rzecz telewizora i komputera.

Znacznie częściej jąkanie dotyka mężczyzn niż kobiety. To efekt innej budowy mózgu każdej z płci. Z danych przywoływanych podczas zorganizowanej na Wydziale Filologicznym UŚ konferencji wynika, że na jedną jąkającą się kobietę przypada ok. czterech mężczyzn z tą samą dysfunkcją.

Światowy Dzień Osób Jąkających się ustanowiono w 1998 roku na kongresie w Johannesburgu (RPA). Na świecie dotknięty jest tą przypadłością co setny dorosły i co dwudzieste dziecko. W Polsce jąka się ok. 1-2 procent dorosłych i ok. 4 proc. dzieci. Ponad połowa dzieci z jąkania wyrasta, zanim skończy cztery lata. W tym roku Dzień obchodzony będzie po raz dwunasty. TOE/MTB

Rozpatrując problem komunikacji (kodowania i dekodowania komunikatu), nie sposób pominąć kwestii potrzeb psychicznych, mechanizmów warunkujących zachowanie człowieka. Maslow nawiązując do teorii Jamesa, Freuda, Adlera i Goldsteina przedstawił własną bardziej holistyczną koncepcję, określaną później jako „piramida potrzeb”. Koncepcja ta zakłada istnienie swoistego schematu, hierarchii ważności warunkujących rozwój człowieka. Niemożność realizacji jakiejś potrzeby uniemożliwia „wchodzenie” na wyższy poziom.

Bibliografia

• Bearley G.: Psychoterapia dzieci niepełnosprawnych ruchowo. WSiP, Warszawa 1999.
• Kościelska M.: (red.) Dziecko, które nie mówi, nie siedzi, nie chodzi – w rodzinie. Wydawnictwo Zaułek, Warszawa 1998.
• Loska M.: niewerbalne metody porozumiewania się. W: E. Mazanek (red.): „Dziecko niepełnosprawne ruchowo”, część 3 – wychowanie i nauczanie. WSiP, Warszawa 1998.
• Warrick A.: Porozumiewanie się bez słów. Stowarzyszenie na Rzecz Propagowania Wspomagających Matod Porozumiewania się „Mówić bez słów”, Warszawa 1999.